Yöre Dillerini Öğrenin

Ermeni Dili

Ermeni Dili:
Ermenice Hint-Avrupa dil ailesinde 38 harflik özel alfabesiyle bagimsiz bir dal meydana getirmistir. Hint-Avrupa dillerinin doguda bulunan son dallarindan biri Ermenicedir. (yerli dilde: Hayeren ) Ermeniler Khaldes’lerden birçok kelimeyi ödünç almislardir. Eyalet ve genis ölçüde yer adlarinin hepsi Urartu kökenlidir. Er , ner iar gibi Ortaçag’da çok kullanildiklari halde modern Ermenice’ye geçmis sonekler yine Urartu Kökeni tasir.
Ermenice’nin Phygien (Friyka dili) ile iliskisi : Eski cografyaci ve tarihçileri ile Bositonius (M.Ö. I yy. ) Ermeniler , Araplar ve Suriyeliler arasinda dil, fiziksel yapi , örf ve adetler bakimindan benzerlikler bulmuslardir. Etienne de Byzance (VI yy.) Ermenice’yi Phrygien diline benzetirdi. Phrygien dili hakkinda elde bulunan pek az bilgi Ermenice’nin , eskilerin dedigi gib Phrygien bir çesidi olduguna dair düsünceyi ne red ne de kabul etmeye yeterlidir.

Dilcilerin Düsünceleri : Modern zamanlarda Lacrase (1661 - 1739) Ermenice’yi Medes’lerin dili ile birlestirmistir. Daha baskalari ise , derin incelemeler sonucunda onu Iran dilleri arasinda tasnif etmislerdir. Böylece Bopp ( 1791 - 1867 ) yazdigi Hint-Avrupa dilleri gramerinde ona ayri bir yer vermistir. Petermann ( 1801 - 1876 ) ve Windischmann ( 1811 - 1861 ) Ermenice’yi Hint-Avrupa dilleri arasina koymustur. Daha sonra F.R. Müller ( 1823 - 1900 ) De La Zarte ( 1827 - 1894 ) ve daha baska dilciler bu düsünceyi paylasarak arastirmalarini o yana dogru yönettiler. Bu bilginler Ermenice’yi Iran grubuna sokuyorlardi çünkü Iran yaylasi Hint-Avrupali milletlerin besigi sayilmaktaydi.Hübschmann Kurami : Ilk kez Hübschmann Ermenice’nin Hint-Avrupa dilleri ailesinde bagimsiz ve ayri bir dil oldugunu kanitladi. ( 1875 ) Alman dil bilimcisi Ermenice’yi yabanci kelimelerden arindirdiktan sonra vokalizi ile Aryen dillerine degilde , Avrupa dillerine baglandigi sonucuna varmistir. Boylece bu dilin fonetik ve morfolojik karakterlerini ortaya çikarmistir. Hübschmann’in kuramlari dilcilerin büyük bir bölümü tarafindan kabul edilmistir.

Ermeniler’in Khaldes Imparatörlugunun göçünden sonra , Ermenice yeni gelenler kadar yerlilerin de ana dili oldu. Ermeniler kendi dillerini Khaldes’lere empoze ettiler. V. yüzyilin yazarlarininbiraktigi eserlerden anlsilacagigibi bu dil, yazininbulunusundan sonra gelismemis , dah aeskilerden gelismis olarak gelmistir. V. yüzyildan önceki tarihlerde halk tarafindan olmasa bile sarayda , soylular ve ruhaniler arasinda konusuldugu düsünülebilir. V. yüzyilin baslarindan baslayarak büyük bir gelisme gösterdi. Ermenice Yunanca’dan , Latince’den , Asurca’dan ve özellikle Farsca’dan pek çok kelime almistir. Daha sonraki devirlerde ise Arapça , Türkçe ve Fransizca’dan Ermenice’ye bazi kelimeler girmistir. Bununla beraber Ermenice’nin kelime hazinesinde kökeni bilinmeyenlerin orani %60’in üstündedir.  
Ermenice Eski , Orta ve Yeni olmak üzere üç çaga ayrilir.

* Klasik Ermenice (yerli dilde Krapar ) : Çok eski ise de , ilk yazili aniti ( Kutsal Kitap çevirisi ) ancak V yüzyildan kalmadir ; kendine özgü bir alfabesi vardir. Klasik Edebiyat dilidir. Asagi yukari VIII. Yüzyildan beri ancak bir kilise ve bilginler dili halinde yasamaktadir.

* Orta Ermenice (yerli dilde Miçin Hayeren ) XVII yüzyilda baslarve XV. Yüzyila kadar kadar devam eder. Kilikya-Ermeni devleti belgeleriyle taninmis olup ikinci bir ses degisikligine ugramistir.

* Yeni Ermenice (yerli dilde Askharapar ) Iki grupta toplanan çesitli lehçelerden meydana gelmistir. Dogu Ermenice ( Ermenistan , Iran , Hindistan ve Uzak Dogu) ve Bati Ermenice ( Türkiye Yakin Dogu , Avrupa , Afrika , Amerika ve Avusturalya’ya göç eden Ermeniler ) . Dogu Ermenicesi Ermenistan Cumhuriyeti’nin resmi dili olarak kullanilmaktadir. Bu iki Ermenice gramer bakimindan birbiriden çok farkli degildir. Her dilde oldugu gibi Ermenice’de de lehçeler bulunmaktadir.

Ermeni Yazisi

Ermeni yazisi 412 yilinda papaz Mesrob Masdots tarafindan birçok eski alfabeden yararlanilmak süretiye 36 harften olusan bir sistem olarak türetilmistir, Kilikya Devleti devrinde O ve F isaretleri eklenmistir. Alfabedeki harf sirasi ve harf adlari Yunan alfabesinden uyarlanmistir.

Ermeniler kendi dillerinin gelisimi süresince Fars’çadan ödünç aldiklari 1500 kök araciligiyla Cagad ( alin ) , Baderazm ( Savas ) , Askharh ( Dünya ) , Asbed ( Sövalye ) , Nakharar ( Bakan ) , Tas ( Ders ) , Tibir ( Muganni ) , Asagertd ( Ögrenci ) , Vartabed , Varjabed ( Ögretmen ) , Tasdiarag ( Egitimci ) , Tahlic ( Bakanlar Kurulu , Kabine ) , Ampar ( Ambar , depo , ardiye ) , Abrank ( Mal ) vb. gibi 10 binden fazla kelime türetilmistir. Ayni sekilde Yunanca’dan 700 kök (Pem , Tadron , Megeti , Balad , Yebisgobos , Gatogigos , Badriark , Yegegetsi , Ganon vb ) , Asurcadan 200 kök ( Kahana , Apega , Gatsa , Sigta , karoz , Kura , Suga , Khanut vb. ) almislardir. Böylece ödünç alip kendine mal ettigi ve özümledigi köklerle Ermenice , güçlü ve zengin bir dil olarak gelisebilmistir.
Ilk Ermeni matbaasini , kendine Megabard yani günahkar unvanini veren Agop adinda biri 1512 tarihinde Venedik’te Ermeni harfleri ile dört kitap basmistir. O tarihlerde ilk defa Avrupada Ermenice olarak basilan bu kitaplar birer bas yapit olarak degerlendirilmektedir.

Ermenice Türkçe Iliskileri ve Ermenice’den Türkçe’ye Geçmis Olan Kelimeler
Yapilan arastirmalar sonucunda , dunyamizda gerkese tarihte , gerekse tarih öncesi çaglarda baska irklarla az çok karismamis veya onlardan etkilenmemis hiçbir irkin mevcut olmadigi belirlenmistir. Ermenice nin Türkçeyle birkaç çesit iliskisi bulunmaktadir. Eskiden kullanilan Ermenicede ve günümüz Ermenicesi lehçelerinde birçok Türkçe kelime ve deyimlere rastlanmaktadir. Bunlar Osmanli egemenliginin baslangicindan itibaren bu dile girmis olanlardir. Buna karsin son yüzyillarda Türkçeye geçmis olup halen kullanilmakta olan Ermenice kelimelere de rastliyoruz. Uzunca süre ayni topraklari paylasmis olan iki komsu halkin birbirinden kelime alisverisinden bulumus olmalari pek dogaldir.
Ermenice’de ve Türkçe’de bazi benzes kelimeler vardir. Bunlar Arapça ve özellikle Fars’ça gibi diger müsterek kaynaklardan alinmadir.

Ermenice - Türkçe
Jamanag - Zeman, Zaman
Mom - Mum
Daghdak - Tahta
Guyr - Kör
Sadana - Seytan

Nihayet Ermenice ve Türkçede bazi kiyaslanabilir benzes kelime ve deyimlere de rastlamak mümkün olabiliyor. Her iki dilin de yerlileri olma izlenimini veren bu kelime ve deyimlerin Ermenice ve Türkçeye nasil girdikleri konusunda kesin bir karara varmak zordur. Bununla beraber bunlarin büyük bir ihtimalle Turani kökenli olduklari düsünülürse tarih öncesi çaglarda Ermenilerin yabanci bir Turani halka olan iliskileri bir etkilesim söz konusu olabiliyor.

V. yüzyildan beri Ermenicede kullanilagelmis olan su kelimeleri Türkçeyle kiyasliyalim.
 
Ermenice - Türkçe
Ayr,erig,aru - Er,Erkek
Es - Essek
Yug,yeg - Yag
Torn -Torun
Sokh - Sogan
Khod - Ot
Çur - Su
Turs - Tisra tasra disari
Geras - Kiraz

Çerkezce Öğren

“Çerkesce Öğrenim Ders Kitabı, Alfabe Dizaynı ve İnteraktif Dil Öğrenim Seti ”

 Halen Türkiye’de Çerkesce kaybolma sürecini yaşamaktadır. Kentleşme süreciyle birlikte kırsal yerleşim yerlerinin de boşalmasına paralel olarak dilin toplumsal nitelikte kullanılması ortadan kalkmaktadır. Çerkesçe’nin aile içinde ana dil niteliğiyle öğrenilmesi zorlaşmakta ve giderekten ortadan kalkmaktadır. Dilin bu kayboluş sürecini yavaşlatmaya yönelik ve yeniden öğrenilmesine ilişkin dil eğitim faaliyetlerine ihtiyaç vardır.

            Bununla birlikte, mevcut dil öğrenim programlarının dilin öğrenilmesine yönelik olarak yetersiz kaldığı bilinmektedir. Halen, dilin anavatanı da dahil olmak üzere, Çerkesçe’nin kendine özgü yapısını temel alan ve bilmeyenin öğrenmesine yönelik metodoloji geliştirilmemiştir.  Anavatanda dili bilenlerin okuma yazma öğrenimine hizmet etmeyle sınırlı bir eğitimi mevcuttur; bu eğitim, ana dil olarak Çerkesçe’yi bilenler bakımından yeterli ise de, dili bilmeyenlerin öğrenme ihtiyacını karşılama konusunda haliyle yetersizdir.

            Bununla birlikte dilin konuşulduğu anavatanda mevcut gramerin temel alınarak yürütülmeye çalışılan dil araştırmaları yetersizdir ve hareket noktası bakımından doğal olarak kısıtlı bir araştırma atmosferi hakimdir. Örneğin, bir dilin işleyişinde önemli bilgileri ortaya koyma niteliği bulunan ve dilin öğrenilmesi bakımından da fazgeçilmez bir gerekli çalışma niteliği olan fiillerin işleyişine ilişkin bir çalışma halen mevcut değildir. Bunun yanında, yine dilin anavatanında dilin ses anlamsal niteliğinin farkında olunmakla birlikte, mevcut dilbilimsel yaklaşımlar ile gramerin dil eğitiminde temel argüman olarak kendisini göstermesi nedeniyledir ki, Çerkesçe’nin ses anlamsal temeline ilişkin yeterli ve kapsamlı bir araştırma da mevcut değildir. Bu konularda, bu projenin dayandırıldığı yayınlar arasında bulunan kitaplar tek araştırma verilerini sunan çalışmalardır. Bunlar, derneğimizin yayınları arasında bulunan ve Türkçe kaleme alınmış olan “Fiiller Kitabı/ Ber Hikmet” ile Çerkesçe kaleme alınmış olan “Adıgece (Ses dili)/ Ber Hikmet” kitaplarıdır.

PROJE KOORDİNATÖRÜ: Hikmet KILIÇTAŞ