Qalo Gaxan -Bizim Yılbaşı- Gaxand'ınız Kutlu Olsun.
Qalo Gaxan -Bizim Yılbaşı- Gaxand'ınız Kutlu Olsun.
Yeni yıl olarak bilinen ve kutlanan Gaxand, Kosegelî, Sersal, Gaxand, Gaxen, Gaxon... gibi değişik isim-lerle adlandırılıyor.
Dersimliler, Kurmançlar hep Rumî Takvimi kullanmışlar ve halen geleneksel ve milli günlerini bu takvime göre anar ve kutlarlar. Dersim yöresinin Kurmanc ve Kırmancları(zaza) Rumî takvime „Hesabê Ma(mé)“ yani bizim hesap ; Miladî takvime de „Hesabê Qeleme“ veya „Hesabê Hukmatî“ yani hükümet hesabı diyorlar. Rumî ile Miladî Takvim arasında 13 ay günü farkı var.
Dersim Kurmanc ve Kırmancları arasında her yıl Gaxan şenlikleri düzenlenir. Bu şenlik Gimgim (Varto) da 20-21 Aralıkta; Doğu ve Kuzey ve Batı Dêrsım’de 21 ile 31 Aralık arasın-da (bazılarına göre 2-4 hafta sürer) üç gün Gaxan orucu tutularak ve lokma dağıtılarak (Êzdî Kürtler günlerin kısalması, gecelerin uzaması ve giderek karanlığın hakimiyetiyle güneşin bir daha çıkmayacağı endişesiyle hayatın son bulacağına inanılarak Aralık ayinda üç gün oruç tutarak, kurban keserek kutladıkları „Cejna Rojîyên Êzdîyan -Ezdiler’in Üç Oruçlar Bayramı-“ bay-rami ile Dêrsim’de tutulan Gaxand ve Batıda Hırıstiyan inancındaki Noel bayramı arasındaki benzerlik dikkat cekicidir)
Gaxan, Dersimlilerde eski yılın sonu yeni yılın başlangıcı olarak kutlanır. Dersim'lilerin kullandıkları Rumî takvime göre Aralık ayı 20, Ocak ayı ise 40 gün olarak hesaplanır. Bundan hareketle Ocak ayına kırk manasına gelen Çıle, Çele veya Çileyê Paşîn, Çelo Pîl; Aralık ayina da Çileyê Pêşin, Çelo Qic veya Gaxane denir. Buna göre Aralık ayinin 21’i GAXAN, yani yılbaşıdır. Bilindiği gibi 21 Aralık, karanlığın aydınlığa hakimiyetinin en uzun ve son gecesidir. 21 Aralık itibariyla geceler kısalır, gündüzler uzar. Yani aydınlığın karanlığa hakimiyetinin başlagiç günü olarak 21 Aralık, Dersim Kurmanc ve kırmancları açısından önemli bir gündür.
Kalo Gaxan, folklor elementlerimizden biridir. Noel Papa gibi bir şeydir O toplumsal bir tiyatro çeşiti-dir de aynı zamanda.
Gaxan oyuncuları Kal (ihtiyar), hanımı Fatike veya Pîre ve bazı yerlerde ken-dilerine rehberlik eden ve onları koruyan bir de Ereb (zenci) var. Bu oyuncu-ların tanınmamasına özen gösterilerek hazırlıklar gizli yapılır ve her kes oyuncuların kimlikleri hakkında meraklandırılır. Gaxan oyucularının komik-lik, tiyatro ve skeç yeteneklilerden seçilmeye özen gösterilir.
Kalo Gaxan (ihtiyar); Gençlerden birine yaşlı ihtiyar kostümü giydirilir ve sakal takılır. Bazı yerlerde Kalê Gaxan’a boynuz takılır.
Fatike veya Pîre (ıhtıyarın hanımı); Yerel kostümler giygirilir. Bazı yerlerde Kalo Gaxan’ın hanımı Fatike hamiledır, bazı yerlerde ise Pîre (ihtiyar) dır. Genç veya ihtiyarlığına göre kostüm giydirilir.
Ereb (zenci): Kal ve hanımına rehberlik etmek amacıyla yüzü siyaha boya-narak yerel kostümler giydirilir.
Gaxan ekibi habersız evlere dalarak daha fazla para veya yiyecek madde-lerini toplamak için komik maharetlerini skeçlerle ev sahiplerine sergilemek durumundalar. Çünkü ekip oyuncuları tanınmamaları için konuşmuyorlar. Oyuncularla dolaşanlar türküler eşliğinde ev halkıyla halay çekilir… Bu halay çekme ve skeçler her evde tekrarlanır.
Bazı bölgelerinde Gaxan ev ev dolaşırken, kapı önüne çıkan veya evde bulunanların (gelin, genç, ihtiyar) konumlarına göre aşagıdaki tekerlemeler söylenir:
Donî monî mal ava, Xadê Xortê we bike zava..
Serê salê binê salê, Xadê kurekî bide kewanîya malê..
Qerqûş merqûş, Xadê kurekî bavêje dergûş, para min kakil û mewij..
Serê salê binê salê, pîr bi qûrbana qopê kalê.. (Farqîn)
Yukarıdaki tekerlemelerden de anlaşılacağı üzere Gaxand yeniyıl veya yılbaşı-dır. Ve düzenlenen Gaxan şenlikleri yeni yılı karşılama ve kutlama şenlikleri-dir. Toplanılan para ve yiyecekler bazı yerlerde satılarak davul zurna eşliğin-de halay çekilirken, bazı yerlerde de yiyecekler pişirilerek yenilir vegencler kendi aralarında eglence düzenler, espriler yapılır. skeçler oynanır... Yılbaşı veya NOEL bizde de böyle kutlanır...
Binboğa yöresinin Kurmançları' da bu geleneği bir çok yerde sürdürmüşlerdir. Sivas, Kayseri, Göksun'un Kocgri kökenlileri. Malatya, Elbistan'ın bazı Kurmanc köyleri bu gelenegi yakın bir zamana kadar sürdürmüşlerdir. Afsin (Ağcaşar-Kepez)köylüleri Gaxand kutlamalarını çok iyi bilirler. Geleneklerini 1970 lerin başlarına kadar sürdürmşlerdir , cünkü o bölgede Dersim'de en son göcenler, bu köylere yerleşen Pilwenk ve Şadi aşiretinin üyeleridir.
