Kürt dilinin mantığı
Kürt dili, öncelikle toprağa bağlı bir Doğu dilidir. Dünyadaki birçok dilde, ilk kelimelerin nasıl oluştuğunu sorgulamak belki zordur; ama birkaç kelimenin yan yana gelerek oluşturduğu kelimeler hakkında görüş belirtilebilir. Kürtler, yaşayış özelliklerine göre gördükleri varlık ve kavramlara isim verirler. Bu bölümde, 3 kelimeyle, az da olsa, bu dilin mantığı hakkında bilgi vereceğim.
1) "xwêdan" (ter) : "xwê" , Kürtçede "tuz" demektir. "dan" ise "vermek, çıkarmak" anlamına gelir. Yani "tuz" ismi ve "vermek, çıkarmak" fiili yan yana gelerek xwêdan (ter) kelimesini oluşturur. Kişi terlerken vücuttan dışarıya tuz çıkar.
2) "kêrguh" (tavşan) : "kêr", Kürtçede "bıçak" demektir. "guh" ise "kulak" anlamına gelir. Burada kelime oluşurken verilen anlam, bıçağın sivriliğine göredir. Tavşan, kulakları sivrice olan bir hayvandır. Tavşanın kulağının sivri olma özelliğine bakılır ve isim ona göre şekillenir.
3) "xalxalok" (uğur böceği) : "xal", Kürtçede "nokta, ben" demektir. "ok" ise "ik" gibi bir ektir. Bu ekler, geldikleri kelimelere "sevecenlik ve küçültme" anlamı yüklerler.Uğur böceğinin sırtında noktalar vardır. Yani birden fazla nokta vardır.Bu kelimede de, gördüğümüz gibi, "xal" kelimesi iki defa tekrar edilmiştir. Sona gelen "ok" eki de, kelimeye sevecenlik ve küçültme katmıştır.
Kişi zamirleri
İrani dillerde kişi zamirlerinin bazı zamanlarda sözcük olarak birbirine benzemelerine rağmen gramer yardımınla ne kastedildiği anlaşılır.
| Türkçe | Standard Kürtçe | Kurmanci | Sorani | Kelhuri | Farsça | Zazaca | Talişçe* | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
Casus rectus
|
||||||||||
| ben | min | ez | min | min | min | man | ez | ez | ||
| sen | tu | tu | tu | tu | to | tı | te | |||
| o | ew | ew | ew | ew | u | o, a | av | |||
| biz | me | em | me | ême | me | îme | me | mā | ma | ama |
| siz | we | hûn | we | êwe | we | îwe | we | şoma | şıma | şema |
| onlar | ewan | ewan | ewan | ewan | îşān / înhā | ê | avon | |||
|
Casus obliquus
|
||||||||||
| benim, bana, beni | min | min | min | min | man | mı(n) | me(n) | |||
| senin, sana, seni | tu | te | tu | tu | tu | to | to | te | ||
| onun, ona, onu (eril) | ew | wî | ew | ew | ew | u | ey | ay | ||
| onun, ona, onu (dişil) | ew | wê | ew | ew | ew | u | aye | ay | ||
| bizim, bize, bizi | me | me | me | me | mā | ma | ama | |||
| sizin, size, sizi | we | we | we | we | şoma | şıma | şema | |||
| onların, onlara, onları | ewan | wan | ewan | ewan | ewan | îşān / înhā | inan | avon | ||
-
Talişçe Azerbaycan'da konuşulan bir İran dilidir.
Açık zamirler
| Türkçe | Kurmanci | Sorani | Kelhuri | Farsça | Zazaca | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Nominativ | ||||||
| bu, bunlar | ev | em | ev | in, işān / inhā | (e)no, (e)na, (e)nê | |
| Obliquus | ||||||
| buna, bunu (eril) | (e)vî | em | ev | in | (e)ney | |
| buna, bunu (dişil) | (e)vê | em | ev | in | (e)naye | |
| bunlara, bunları | (e)van | em | ev | işān / inhā | (e)ninan | |
İzafe
Çoğu irani dillerdeki gibi kürtçede sahiplik şekli bi izafe ek sistemi yardımınla kuruluyur. Örnek:
| Türkçe | Kurmanci | Sorani | Kelhuri |
|---|---|---|---|
| Ev | Mal | Mal | Mal |
| Benim evim | Mala min | Malî min | Malini mi |
Izafe şekilleri:
| Kurmanci tekil (eril/dişil) | Sorani tekil | Kelhuri tekil | Kurmanci çoğul | Sorani çoğul | Kelhuri çoğul |
|---|---|---|---|---|---|
| ê/a | î | ini | ên | an | (i)yl |
Casus rectusdaki izafe şekilleri:
| Türkçe | Kurmanci | Sorani | Kelhuri |
|---|---|---|---|
| Oğlun | Kurrê te | Kurrî to | Kurrini ti |
| Halkınız | Gelê we | Gelî ewe | Gelini ewe |
| Kardeşlerim | Birayên min | Birayl mi | Birayan min |
Casus obliquusdaki şekiller:
| Kurmanci tekil (eril/dişil) | Sorani tekil | Kelhuri tekil | Kurmanci çoğul | Sorani çoğul | Kelhuri çoğul |
|---|---|---|---|---|---|
| î/ê | e | e | an | ekan | ekan |
Örnekler:
| Türkçe | Kurmanci | Sorani | Kelhuri |
|---|---|---|---|
| Annenin evi | Mala dayikê | Malî dayike | Malî dayike |
| Kadının elbisesi | Kirasê jinê | Kirasî jine | Kirasî jine |
| Kürtlerin memleketi | Welatê Kurdan | Welatî Kurdekan | Welatî Kurdekan |
Şimdiki zaman
Şimdiki zaman kürtçede "di / de" öneğinle (Türkçedeki "iyor" gibi) ve sonunda "im / em" soneğinle kuruluyor. Güney kürtçede ağız dilinde bu önek kaybolmuşdur, bu merkez ve kuzey kürtçenin bazi şivelerinde de mevcutdur.
"Gitmek" örneği, burda fiil kökü -ç- dir:
| Türkçe | Kurmanci | Sorani | Kelhuri |
|---|---|---|---|
| Gidiyorum | Ez diçim | Min deçem | Min (di)çim |
| Gidiyorsun | Tu diçî | Tu deçî | Ti (di)çîd |
| Gidiyor | Ew diçe | Ew deçe | Ew (di)çûd |
| Gidiyoruz | Em diçin | Eme deçin | Eme (di)çîm |
| Gidiyorsunuz | Hûn diçin | Êwe diçin | Êwe (di)çin |
| Gidiyorlar | Ewan diçin | Ewan deçin | Ewan (di)çin |
Birinci tekil şahısda örnekler. Fiil kökleri çizgilidir:
| Türkçe | Kurmanci | Sorani | Kelhuri |
|---|---|---|---|
| Yapıyor | Ew dike | Ew deke | Ew (di)kûd |
| Yiyor | Ew dixwe | Ew dexwe | Ew (di)xwûd |
| Alıyor | Ew digire | Ew degire | Ew (di)girûd |
| Geliyor | Ew tê | Ew tê | Ewe tê |
| Yaşıyor | Ew dijî | Ew dejî | Ew (di)jî |
| Ağliyor | Ew digrî | Ew degrî | Ew (di)grî |
"Gelmek" fiilinin yapısı bir istisnadır, aslında "di-ê"dir, ama bu kelime konuşurken zorluk getirdiği için "tê"ye dönüşmüştür. Aynı durum "bê" fiilinde de vardır, bu kuraldışı fiil ise "biêe"den gelir.
Buyrum zamanı
Kürtçede buyrum zamanı yalnızca "bi-" örneğinde bulunur. En başta bi- öneki gelir, sonra fiil kökü ve bir "e" soneki gelir.
| Türkçe | Kurmanci | Sorani | Kelhuri |
|---|---|---|---|
| Yap! | Bike! | Bike! | Bike! |
| Ye! | Bixwe! | Bixwe! | Bixwe! |
| Al! | Bigire! | Bigire! | Bigire! |
| Git! | Biçe! | Biçe! | Biçe! |
| Gel! | Bê! | Bê! | Bê! |
| Yaşa! | Bijî! | Bijî! | Bijî! |
| Ağla! | Bigrî! | Bigrî! | Bigrî! |
Burda "herin" ("gitmek", başka zamanlarda kulanıliyor) ve "werin" ("gelmek") istisnalardır.
-
Here! - Git!
-
Were! - Gel!
Gelecek zaman
Gelecek zamanda di-nin yerine bir bi- geliyor. Zamirden sonrada bir "-ê" yada "dê" ekleniyor.
Örnek:
-
Gideceğim - Ezê biçim
-
Gidecek - Ew dê biçe
Erjatif
Kuzey Kürtçe sistemine sayip olan az sayıda dilden biridir. Bu da şu anlamına gelir: Geçmiş zamanda bir fiile "birşey" lafı koyulabiliyorsa, o fiildeki zamirler ters olur. Örnek:
| Türkçe | Kürtçe |
|---|---|
| Ben seni gördüm | MinCasus obliquus tuCasus rectus dîtim |
| Ben açtım | MinCasus obliquus vekir |
Ama:
| Türkçe | Kürtçe |
|---|---|
| Ben gittim | EzCasus rectus çûm |
-
"Görmek" fiilinde zamirler ters haline dönüştü, yani "ben" anlamı için "bana, beni" denilmeli, "seni" anlamı için ise "sen".
-
"Açmak" fiilinde de aynı durum söz konusudur. Yani geçişlidir, nesne alabilir.
-
"Gitmek" fiilinde ise her şey normal kuruldu. Çünkü "birşey gidemiyorsun", ama "birşeyi görebiliyor" ya da "bişeyi açabiliyor"sun.
Kurmanci, Sorani, Zazaca, Farsça ve Türkçe arasında karşılaştırma
| Türkçe | Kurmanci | Sorani | Zazaca | Farsça | Türkçe | Kurmanci | Sorani | Zazaca | Farsça |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ev | Mal | Mal | Keye | Xane | Açlık | Birçî | Birsî | Veyşan | Gorosnegi |
| Susuzluk | Tî | Tî | Teyşan | Teşnegi | Yaşam | Jîyan | Jîyan | Cewiyaene | Zisten |
| Gönül | Dil | Dil | Zerri | Del | Anne | Dayik | Dayik | Mae | Madar |
| Baba | Baw | Baw | Pî | Peder | Ağız | Dev | Dem | Fek | Dahan |
| Oğul | Kurr | Kurr | Lac | Pesar | Gelmek | Hatin | Hatin | Ameyene | Amadan |
| Kadın | Jin | Jin | Cêniye | Zen | Ağlamak | Girîn | Girîn | Bermaene | Geristan |
| Gitmek | Çûn | Çûn | Şiyene | Raftan | De (örn.: evde) | Li | Le | De(r) | Dar, tu |
| a (örn.:eve) | Bo | Bo | Rê | Beh | Nasıl | Çawan | Çowon | Senên | Çetowr |
| Kim | Kî | Kê | Kam | Kî | Akşam | Êvar | Êware | Şan | Begah |
| At | hesp | Esp | Estor | Asb | Ot | Giya | Giya | Vaş | Sabzeh |
| Dün | Duh | Duhêke | Vizêr | Diruz | Küçük | Piçûk | Piçûk | Qic | Kuçek |
| Tilki | Rovî | Rowî | Luwe | Rubah | Yıl | Sal | Sal | Serre | Sal |
| Fare | Mişk | Mişk | Merre | Muş | Getirmek | Anîn | Anan | Ardene | Avardan |
| Kan | Xwîn | Xwîn | Gonî | Xun | Kız | Keç | Keç | Keyna | Doxtar |
| Kapı | Derî | Dergî | Keyber | Dar | Sevgili | Dezgir | Dezgîran | Waşte | Namzad |
| Evet / Hayır | Erê / Na | Erê / Na | Ya / Ne | Arî / Na | Domuz | Beraz | Beraz | Xoz | Xuk |
| Bu | Ev | Ev | (I)no, (I)na | In | Kaşınmak | Xurîn | Xurîn | Hurîaene | Xarîdan |
| Diğer | Din | Din | Bîn | Digar | Var | Heye | Heye | Esto | Hast |
| Kar | Berf | Berfir | Vorre | Barf | Yanmak | Şewitîn | Şûwitan | Veşayiş | Suxtan |
| Koşmak | Bazdan | Bezin | Vestene | Gurizan | Ön | Ber | Ber | Ver | Bar |
| Koç | Beran | Beran | Vosn | Goşn | Muhallefe | Bije | Biwejen | Viae | Biva |
| Çiçek | Gul | Gul | Vil | Gol | Böbrek | Gurçik | Gurçile | Velik | Gorda |
| Değişmek | Guherîn | Guherîn | Vurrayene | Gerawidan | Uyku | Xew | Xew | Hewn | Xab |
| Üksek | Bilind | Bilind | Berz | Bulend | Bahar | Bihar | Bihar | Wusar | Bahar |
| Rüzgar | Ba | Ba | Va | Bad | Yapraklar | Belk | Belik | Velg | Barg |
| Kuzu | Berx | Berx | Vorrek | Barra | Kurt | Gur | Gur | Verg | Gorg |
| Yağmur | Baran | Baran | Varan | Baran | Çeşme | Kanî | Kanî | Hêni | Xanî |
| Gülmek | Kenin | Kenin | Huyaene | Xanidan | Hatırlama | Bîr | Bîr | Vira | Vir |
| Söylemek | Gotin | Gutin | Vatene | Goftan | Dağ | Çiya | Çiya | Ko | Kuh |
Hint-Avrupa dil ailesinin sayıları
Hint-Avrupa ailesindeki bütün sayılar aynı kökenden gelmektedir.Kürtçe ve Farsca'nın aynı dil grubunda yer almalarından dolayı sayıları benzerlik göstermektedir.
| Türkçe | Kurmanci | Zazaca | Pehlevice | Farsça | Yunanca | İtalyanca | İspanyolca |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| bir (1) | yek | yew / jew | êw | yek | ena | uno | uno |
| iki (2) | du du | dı | du | do | tio | due | dos |
| üç (3) | sê | hirê | si | seh | tria | tre | tres |
| dört (4) | çar | çhar | çahar | çehâr | tesera | quattro | cuatro |
| beş (5) | pênç | ponç | penc | panj | pende | cinque | cinco |
| altı (6) | şeş | şeş | şeş | şaş | eksi | sei | seis |
| yedi (7) | heft | hewt | haft | haft | epta | sette | siete |
| sekiz (8) | heşt | heşt | haşt | haşt | oxto | otto | ocho |
| dokuz (9) | neh | naw | noh | noh | ennia | nove | nuevo |
| on (10) | deh | des | dah | dah | dheka | dieci | diez |
Kaynak:Vikipedı Ansiklopedi