Binboğa Sitesini Selamlıyorum Saygıdeğer arkadaşlar, bu siteyi açtığınız için sizi kutlarken, kafa karışıklığı taşıyan bir kaç yazı okudum.
Bu konuda geniş bir tartışma, en geniş kesimlerin görüşleri alınarak yürütülürse cok iyi olur.
Kırmanç ile Zaza aynı etnikmidir? Bu önemli bir noktadır.
Kürt değince ne anlaşılıyor? Yoksa Kırmanclar Kürt denilen etniğin ana bir unsurumudur?
Kırmança (Zazaca) konuşanlar, günümüzde Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde kalan Kuzey Kürdistan`da yaşıyorlar. Türkiye`de süregelen yasaklar nedeniyle, Kürtlerin tümü gibi bunların sayısı hakkında da kesin bir şey söylemek güç. Tahmini olarak 3-3,5 milyon civarında olduklarını söyleyebiliriz. Kırmancların yaşadıkları iller: Çewlig (Bingöl), Dersim (Tunceli), Erzıngan (Erzincan), Erzırom (Erzurum), Qers (Kars), Muş, Xarpêt (Elazığ), Diyarbekir, Ruha (Urfa), Semsûr (Adıyaman), Bedlis (Bitlis) ve Sêrt ( Siirt) (1) illeridir. Ayrıca Niğde, Kayseri, Gümüşhane ve Sivas gibi Türkiye illerinde de sayıları az da olsa varlar, Çewlig (Bingöl) ile Dersim (Tunceli)`de nüfusun çoğunluğunu oluştururken, yaşadıkları öteki illerde azınlık durumundalar.
Kurmançi lehçesini konuşan Kürtler gibi Kırmançi (Zazaca) konuşanlar da dinsel açıdan iki gruba ayrılmış durumdalar. Elazığ, Bingöl ve Muş illerini birbirine bağlayan karayolun kuzeyinde kalanlar Alevi (2), güneyinde yaşayanlar ise sünni Müslüman. Bunun tek istisnası, Çewlıg (Bingöl)`ın Bongılan (Solhan) ilçesidir. Bu yörede, söz konusu yolun kuzeyinde kalan bir kısım köylerin halkı sünnidir.
Kırmançi (zazaca) konuşan bu insanların yaşadıkları bölgeler oldukça dağlıktır. Devletle aralarında sık sık yaşanan çatışmalar, elverişsiz doğa koşulları ve yoksulluk, onları geçmişte sürekli olarak sürgün ve göçlerle yüz yüze yaşamak zorunda bıraktı ki bu gün halen de aynı durum devam ediyor.
Kırmanc (zaza)lar, kendilerini her yerde aynı adla adlandırmazlar. Yani geleneksel olarak ortak bir kimlik adına sahip değiller. Örneğin, Dersim, Erzıngan ve Erzurum yörelerinde kendilerine „Kırmanc“, Çewlig-Diyarbekir, yörelerinde „Kırd“, Xarpêt (Elazığ)’in bazı bölgelerinde „Zaza“ , Sêwrege ve Sêrt (Siirt)`te ise „Dımıli, dunbuli, dunbeli vs.“ demektedirler. „Kırmanc“ ve „Kırd“ adlarıyla tanınanlar, sayısal olarak öteki iki ismi kullananlara oranla daha çoklar. Aynı lehçeyi konuşmalarına rağmen bu insanların, kendilerini değişik adlarla adlandırmaları hangi nedenlere daynıyor; bu gün için bu konuda kesin bir şey söyleyebilecek durumda değiliz. Bu arada, son 10-15 yıldır yeni nesil tarafından kullanılmasına rağmen, Dersim yöresi Kırmanclarının „Zaza“ sözcüğünden hoşlanmadıklarını, ona küçümseyici bir anlam verdiklerini de yeri gelmişken belirtmek gerekir. Dersimliler „Zaza“ adını, Kirmançi (Zazaca) konuşan sünniler için kullanırlar.
Kırmanc (Zaza)lar, bu isimlendirme farkına paralel olarak konuştukları lehçeye de farklı isimler vermekteler. Kendilerini „Kırmanc“ olarak adlandıranlar konuştukları lehçeye „Kırmancki“, „Kırd“ olarak isimlendirenler „Kırdki“, „Zaza“ olarak isimlendirenler „Zazaki“, „Dımıli“ olarak adlandıranlar ise „Dımılki“ derler.
Yeri gelmişken, söz konusu terimlerle ilgili kimi önemli noktaların altını çizmeye çalışalım.
1. Dersim ve Erzıngan (Erzincan) yöresinde, Kirmança (Zazaca) konuşulan öteki yöreler gibi Kurmançaya „Kırdaski“, onu konuşanlara da „kırdas“ deniliyor. Yörenin oldukça geniş bir kesiminde ise „Kırmanc“ terimi sadece Kırmança (Zazaca) konuşanları kapsamıyor. Kırmançi konuşan Aleviler arasında (Doğu Dersim) bu terim, alevi sünni farkı gözetilmeksizin, Kurmança konuşanlar da bu adla adlandırılmaktadırlar. Böylece bu terim, her iki lehçeyi konuşanlar bakımından ortak etnik kimlik adı olmuş oluyor.
Bunun bir farklı örneği, Dersim`in batısı ile Sivas ve Kayseri yöresinde rastlanıyor. Buralarda yaşayan Alevi Kürtler, kendilerine „Kırmanc“ derken Türk ya da Kürt olsun fark etmez, sünnilere ise „Tirk“ (Türk) demektedirler. Bir başka deyişle onların dilinde alevilik kürtlükle, sünnilik ise türklükle özdeşleşmiş durumdadır. Ali Ersin